Aktualności

08/12/2021

Profilaktyka logopedyczna – działania zapobiegające powstawaniu wad wymowy i zaburzeń mowy.

Nie wszyscy z nas mają świadomość, że etiologia wad i zaburzeń mowy jest kwestią zawiłą i tym samym powinna być rozpatrywana wielopłaszczyznowo. Wśród najczęściej wymienianych przyczyn tych zaburzeń znajdują się:

  • kwestie genetyczne,
  • zmiany anatomiczne w obrębie aparatu artykulacyjnego (np. rozszczep podniebienia i wargi, zbyt krótkie wędzidełko, nieprawidłowa budowa języka, krzywa przegroda nosowa, wady zgryzu, nieprawidłowe funkcjonowanie narządów artykulacyjnych),
  • nieprawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego (zaburzenia słuchu fizycznego i fonematycznego, problemy z analizą i syntezą słuchową),
  • nieprawidłowo wykonywane czynności, takie jak: połykanie, gryzienie, żucie,
  • przewlekłe choroby górnych dróg oddechowych,
  • przedwczesna utrata zębów mlecznych, spowodowana zaniedbaniami stomatologicznymi (nieleczona próchnica, urazy mechaniczne,)
  • przyswajanie niewłaściwych wzorców językowych;

Aby nasze pociechy mogły bez przeszkód porozumiewać się z otoczeniem, a więc odbierać i rozumieć kierowane do nich słowne komunikaty oraz posiąść umiejętność ich nadawania, powinniśmy jak najwcześniej zadbać o ich profilaktykę logopedyczną.

Czy wiedzieliście, że jest to możliwe już w czasie okresu prenatalnego? Okazuje się bowiem, że przyszłe mamy mogą wspierać rozwój swego maleństwa poprzez:

  • stymulowanie zmysłu słuchu płodu (włączanie muzyki, mówienie, czytanie bajek),
  • badania prenatalne, będące szansą na wykrycie ewentualnych wad rozwojowych, mogących wpływać na późniejsze zaburzenia mowy ( rozszczep podniebienia, zespoły genetyczne będące przyczyną zaburzeń mowy i słuchu),
  • odpowiednio zbilansowaną dietę;

Profilaktyka logopedyczna w przypadku niemowląt często traktowana jest po macoszemu, co zdaje się być olbrzymim zaniedbaniem i niedopatrzeniem, gdyż właściwe nawyki pierwszych miesięcy życia dziecka mogą je uchronić przed wieloma problemami logopedycznymi w przyszłości.

Na czym polegają działania profilaktyczne w okresie niemowlęcym? W tym czasie powinno się  przede wszystkim zwracać baczną uwagę na:

  • odpowiednią pozycję maleństwa w czasie snu

W pierwszych miesiącach życia dziecka sen zajmuje większą część doby, dlatego tak ważne jest aby pozycja dziecka nie zakłócała prawidłowego rozwoju narządu żucia. Okazuje się bowiem, że np. wentralne, czyli za wysokie, ułożenie dziecięcej główki prowokuje wysuwanie się żuchwy i języka do przodu i skutkuje powstawaniu wad doprzednich (przodozgryzów). Ułożenie dorsalne natomiast charakteryzujące się główką odgiętą mocno do tyłu, powoduje przesunięcie w tył również żuchwy i języka. W tej pozycji usta pozostają najczęściej otwarte. Skutkiem ubocznym tegoż ułożenia mogą być wady z grupy tyłozgryzów. Jak więc powinna wyglądać optymalna pozycja spania? Zaleca się płaskie ułożenie kręgosłupa z głową opartą na płaskiej poduszce.

  • prawidłowe karmienie

Nie tylko pediatrzy, lecz również logopedzi, ortodonci, a nawet psychologowie, zalecają naturalny sposób karmienia, czyli karmienie piersią. Jest ono trudniejsze dla niemowlęcia niż karmienie butelką, gdyż wymaga od niego większego wysiłku, jednakże angażuje różne grupy mięśniowe twarzy i języka, co sprzyja m.in. prawidłowemu rozwojowi szczęk oraz ćwiczeniu mięśni odpowiedzialnych za wymowę. Także w tej kwestii warto skupić się na prawidłowej pozycji dziecka. Około 40-45.stopniowy kąt ułożenia malucha względem podłoża pozwala na delikatne wysunięcie żuchwy i swobodną pracę wielu mięśni podczas czynności ssania, a tym samym zniwelowania tzw. fizjologicznego tyłożuchwia charakterystycznego dla okresu niemowlęcego, które w przyszłości może przerodzić się w utrudniający prawidłową wymowę tyłozgryz.

Jeśli z jakichś względów karmienie naturalne nie jest możliwe, warto zainwestować w dobrej jakości smoczki do butelki. Należy zwrócić uwagę na kształt, rodzaj tworzywa, a także na fakt, czy smoczek posiada kilka małych otworów do przepływu mleka zamiast jednego dużego. Jest to ważne pod kątem stymulacji mięśni.

  • sposób oddychania dziecka

Powinno się zwracać baczną uwagę na sposób oddychania dziecka. Przewlekłe oddychanie przez usta prowadzić może do zniekształceń w obrębie narządu żucia (zwężenie szczęki, skrócenie wargi górnej, protruzja siekaczy górnych, czyli nadmierne ich wychylenie w stosunku do zębów dolnych).

  • sposób połykania

Przyczyną wad zgryzu (np. typu otwartego, krzyżowego) a tym samym wad wymowy może być tzw. przetrwały niemowlęcy typ połykania. Zasadniczą kwestią jest tu ułożenie języka, który spoczywa płasko na dnie jamy ustnej. W czasie połykania czubek języka wysuwa się między dziąsła lub – w przypadku starszych dzieci – między zęby, naciskając na nie od wewnątrz. Szczęki są lekko rozwarte, w trakcie połykania mocno zaciskają się usta. W głównej mierze chodzi o stopień pionizacji języka. Infantylny typ połykania powinien przejść w typ dorosły około trzeciego roku życia. Przyczynami przetrwałego niemowlęcego typ połykania może być niewłaściwy rodzaj smoczka, zbyt długie podawanie dziecku pożywienia o papkowatej konsystencji. Należy zapamiętać, że w okolicach pierwszego roku życia konsystencja potraw powinna prowokować odruch żucia. Charakterystycznymi objawami tego zaburzenia mogą być nieprawidłowości w wymowie spółgłosek przedniojęzykowo-zębowych (d, n, t) lub syczących (c, dz, s, z).

  • niedopuszczenie do wykształcenia się negatywnych nawyków, czyli tzw. parafunkcji, do których zaliczamy ssanie smoczka, kciuka, warg, zgrzytanie zębami

Nadmierne i długotrwałe stosowanie smoczka może skutkować wadami zgryzu, mowy, a nawet opóźnieniami w zakresie rozwoju mowy i jej zaburzeniami. Jeśli nasza pociecha nie jest w stanie funkcjonować bez tego typu „uspokajaczy”, warto pomyśleć o płytce przedsionkowej. Stosowanie tego rodzaju aparatu ma działanie szerokie działanie profilaktyczne. Nie tylko odzwyczaja od ssania smoczka lub palca, lecz równocześnie eliminuje nieprawidłowy typ połykana oraz oddychanie przez usta. Szansa odzwyczajanie dziecka od wyżej wymienionych złych nawyków, jest szczególnie ważna ze względu na możliwość zaburzenia rozwoju szczęki i pojawienia się wad wymowy.

Pewnego typu zabiegi profilaktyczne są możliwe do przeprowadzenia już w przypadku nawet kilku- lub kilkunastomiesięcznego dziecka.

  • Stymulowanie rozwoju językowego malca poprzez regularne czytanie lub opowiadanie mu bajek, mówienie do niego w sposób adekwatny do wieku, bez nadmiernego spieszczania, oglądanie obrazków i opisywane ich, naśladowanie odgłosów zwierząt.
  • Dbajmy, aby dziecku często towarzyszyła różnorodna muzyka. Spokojne dźwięki potrafią wyciszyć i uwrażliwiać, zaś skoczne i melodyjne piosenki dziecięce rozwijają poczucie rytmu, uczą prostych rymowanych słów.
  • Zabawa w naśladowanie min rodziców, wymuszająca pracę mięśni twarzy.
  • Próba naśladowania dźwięków wydawanych przez domowników (parskanie, cmokania)
  • W przypadku nieprawidłowego toru oddechowego, pomocne będą ćwiczenia narządów artykulacyjnych, np. nauka dmuchania ( na piórko, kwiatek – wiatraczek).
  • Wprowadzenie zróżnicowanej diety u dzieci między 4-6 miesiącem życia. To idealny czas na wprowadzenie pokarmów półpłynnych i papkowatych. W chwili wyrznięcia się pierwszych zębów mlecznych, zaleca się stopniowe rozszerzanie jadłospisu o pokarmy stałe, stymulujące prawidłowy rozwój narządu żucia oraz odruch odgryzania.
  • Stosunkowo wczesna nauka picia z kubka otwartego. Specjaliści ostrzegają przed stosowaniem tzw. kubków „niekapków”, gdyż utrwalają one przetrwały niemowlęcy typ połykania, a także nawyk ssania i kąsania. Zalecana jest również nauka picia przez słomkę.
  • Ograniczenie do minimum korzystania ze smartfonów, tabletów, oglądania telewizji. Niedojrzały układ neurologiczny małego dziecka ni powinien być nadmiernie przebodźcowywany kolorowymi, ruchomymi obrazami. Nadużycia w tej kwestii skutkować mogą chociażby opóźnionym rozwojem mowy, czy osłabieniem koncentracji i uwagi.

Jeśli zauważasz najmniejsze nawet, niepokojące sygnały dotyczące rozwoju mowy dziecko, niezwłocznie skonsultuj się z logopedą. Przedszkolaki powinny być objęte diagnozą logopedyczną w swoich placówkach. Tam też przeprowadzane są badana przesiewowe pozwalające na wczesne zdiagnozowanie i wyeliminowanie ewentualnych zaburzeń mowy. W przypadku dzieci starszych, u których następuje już wymiana uzębienia z mlecznego na stałe, należy kontrolować, czy odbywa się to w sposób właściwy, czyli bez wad zgryzu. Warto również, w każdej wolnej chwili, uczyć dziecko przez zabawę.

W rozpoznawaniu i niwelowaniu wad i zaburzeń mowy, szczególnie w przypadku dzieci, coraz częściej zaleca się i stosuje interdyscyplinarne podejście do tegoż zagadnienia. Jedną z dyscyplin, pomagającą zapobiegać wyżej wymienionym problemom, jest stomatologia, a uściślając – jedna z jej gałęzi, zwana ortodoncją. Ortodoncja zajmuje się diagnozowaniem, leczeniem oraz profilaktyką różnego typu wad zgryzowych, czyli wszelkich nieprawidłowości i odchyleń w budowie i czynności systemu ustno-twarzowego.

Dlaczego kooperacja na linii logopeda-ortodonta jest tak istotna? Głównie dlatego, iż nieprawidłowo ukształtowany zgryz może być czynnikiem wpływającym na jakość artykulacji poszczególnych głosek. Dochodzi wówczas do seplenienia wargowo-zębowego, zniekształcenia wymowy spółgłosek d, dz,n, t, s, z. Zaburzenia artykulacyjne mogą być również spowodowane takimi zjawiskami, jak diastema (szpara pomiędzy zębami siecznymi górnymi) oraz protruzja i retruzja siekaczy.

Poniżej przykład współpracy logopedyczno-ortodontycznej dotyczącej sposobu wykonania ruchomego aparatu ortodontycznego, zaopatrzonego w specjalny koralik stymulujący ruchy języka. Przed wykonaniem aparatu, logopedzie zostaje udostępniony model diagnostyczny (tzw. wycisk stomatologiczny), na którym zaznacza on dokładne miejsce umieszczenia koralika. Dzięki tego typu zabiegom jesteśmy w stanie upiec dwie pieczenie na jednym ogniu, czyli niwelować wady zgryzowe oraz jednocześnie prowokować ćwiczenia wzmacniające aparat żucia.

                          

 

W tym miejscu nie sposób też nie wspomnieć o kolejnej istotnej kwestii, jaką jest profilaktyka próchnicy.

Zaniedbania w zakresie opieki stomatologicznej dzieci, prowadzić mogą do rozwoju próchnicy oraz do przedwczesnej utraty uzębienia mlecznego. Braki zębowe skutkują niewłaściwym ułożeniem języka w jamie ustnej oraz warg. Taki stan rzeczy skutkuje powstawaniem wad zgryzowych, w późniejszym czasie i wpływa niekorzystnie na prawidłowy rozwój mowy i kształtowanie się wielu głosek.

W gabinecie stomatologicznym istnieje również możliwość podcięcia wędzidełka, jeśli zachodzi taka potrzeba. Rozwój technologiczny pozwala na w zasadzie bezbolesne, niechirurgiczne przeprowadzenie tegoż zabiegu. Przydatnym urządzeniem przy przeprowadzaniu frenulektomii jest laser.

W porównaniu z tradycyjnymi technikami, zabiegi laserowe związane są z mniejszym bólem i dyskomfortem pozabiegowym, a co najważniejsze, ze zminimalizowanym odsetkiem komplikacji.

 Jak wiemy, zaburzenia językowe, z którymi zgłaszamy się do logopedy mają różne podłoże. W celu właściwego zdiagnozowania niektórych problemów, konieczne może okazać się skierowanie dziecka również do laryngologa lub foniatry. Specjaliści ci będą w stanie wykryć ewentualne nieprawidłowości w funkcjonowaniu aparatu mowy pod kątem występowania chorób i schorzeń uszu, dróg oddechowych, gardła, krtani a także sprawdzić działanie poszczególnych elementów aparatu mowy (struny głosowe, ruchomość języka).

 

 

Katarzyna Jaświg

Formularz kontaktowy





Załącznik (opcjonalnie):

Na podstawie art 9 ust 2 RODO i ustawy z dn. 10.05.2018 r. DZ.U z dn. 24.05.2018 poz. 1000 wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych w celu odpowiedzi na niniejsze zapytanie. Podanie danych jest dobrowolne, ale niezbędne do przetworzenia zapytania. Więcej informacji na temat polityki prywatności firmy na naszej stronie. Administratorem danych osobowych jest Ra-Dent Stomatologia-Protetyka Rafał Zawojski.